Του Πάνου Σουκαρά
Οι εκκλησιαστικές τιμές, η αξία της ευεργεσίας και η ιστορική ευθύνη απέναντι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Η πρόσφατη συζήτηση για τον θεσμό των Αρχόντων του Οικουμενικού Πατριαρχείου ανέδειξε ένα ζήτημα που ασφαλώς αξίζει να μας απασχολήσει: τη σχέση της οικονομικής προσφοράς με την απονομή εκκλησιαστικών τιμών. Είναι σωστό να τιμάται κάποιος για την οικονομική του συνεισφορά; Και πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στην αναγνώριση της ευεργεσίας και στην εντύπωση ότι μια εκκλησιαστική διάκριση μπορεί να αποκτηθεί με χρήματα;
Δεν πρόκειται για ασήμαντα ερωτήματα. Αφορούν το κύρος της Εκκλησίας, την εμπιστοσύνη των πιστών και, τελικά, το ίδιο το νόημα της προσφοράς.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή. Η κριτική στον τρόπο λειτουργίας ενός εκκλησιαστικού θεσμού είναι θεμιτή. Η απαξίωση, όμως, της προσφοράς προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο, επειδή αυτή έχει οικονομικό χαρακτήρα, οδηγεί τη συζήτηση σε λάθος κατεύθυνση.
Το Φανάρι δεν είναι ένας ακόμη οργανισμός που αναζητά χρηματοδότηση. Είναι ένας θεσμός με ιστορία περίπου δεκαεπτά αιώνων, συνδεδεμένος με την πορεία της Ορθοδοξίας, του ελληνικού πολιτισμού και του Ελληνισμού σε ολόκληρο τον κόσμο. Η σημασία του δεν εξαντλείται στα διοικητικά ή οικονομικά ζητήματα της εποχής μας.
Η ευεργεσία είναι μέρος της παράδοσής μας
Θα ήταν άδικο να παραγνωρίσουμε την προσφορά ανθρώπων που υπηρέτησαν την Εκκλησία χωρίς να διαθέτουν οικονομική δύναμη.
Ο ιερέας που αφιέρωσε τη ζωή του σε μια μικρή κοινότητα, ο εκπαιδευτικός που κράτησε ζωντανή την ελληνική γλώσσα στην ομογένεια, ο εθελοντής που πρόσφερε αθόρυβα τις υπηρεσίες του, όλοι τους αξίζουν αναγνώριση.
Η προσφορά τους δεν μετριέται σε χρήματα.
Αλλά ας θυμηθούμε και κάτι ακόμη. Πόσα σχολεία, νοσοκομεία, βιβλιοθήκες και κοινωφελή ιδρύματα του Ελληνισμού θα υπήρχαν χωρίς τους μεγάλους ευεργέτες; Πόσα έργα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα πραγματοποιήθηκαν χάρη σε ανθρώπους που διέθεσαν την περιουσία τους για έναν σκοπό μεγαλύτερο από το προσωπικό τους συμφέρον;
Η ελληνική παράδοση της ευεργεσίας έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Και η Ορθοδοξία υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους χώρους όπου αυτή η παράδοση βρήκε έκφραση.
Δεν βλέπω, επομένως, γιατί θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται με καχυποψία μια γενναιόδωρη οικονομική προσφορά προς το Πατριαρχείο. Εκείνο που έχει σημασία είναι ο σκοπός της, οι συνθήκες υπό τις οποίες πραγματοποιείται και ο τρόπος αξιοποίησής της.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της συζήτησης για τους Άρχοντες.
Στους δημοσιευμένους κανονισμούς του θεσμού αναφέρονται κριτήρια εκκλησιαστικής ζωής, ήθους και προσφοράς. Η οικονομική συνεισφορά περιγράφεται ως προαιρετική, σύμφωνα με τις δυνατότητες κάθε προσώπου.
Παράλληλα, υπάρχει ιδιαίτερος θεσμός οικονομικής υποστήριξης του Πατριαρχείου, με κατηγορίες δωρητών και οικονομικές δεσμεύσεις. Η ιδιότητα του δωρητή δεν ταυτίζεται, από μόνη της, με τον εκκλησιαστικό τίτλο του Άρχοντα.
Αν στην πράξη υπάρχουν αποκλίσεις από τις διακηρυγμένες αρχές, πρέπει να εξεταστούν. Κανένας θεσμός δεν ωφελείται όταν σοβαρά ερωτήματα μένουν αναπάντητα.
Από την άλλη πλευρά, η κατηγορία ότι εκκλησιαστικοί τίτλοι πωλούνται δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην ύπαρξη μεγάλων δωρεών. Χρειάζονται συγκεκριμένα στοιχεία. Διαφορετικά, η κριτική καταλήγει να αδικεί τόσο τον θεσμό όσο και ανθρώπους που ενδεχομένως προσφέρουν με πραγματική ανιδιοτέλεια.
Τι σημαίνει το Φανάρι για τον Ελληνισμό
Πιστεύω ότι σε αυτή τη συζήτηση κινδυνεύουμε να χάσουμε τη μεγάλη εικόνα.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο διατηρεί μια θέση μοναδική στην ιστορική διαδρομή του Ελληνισμού. Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε για αιώνες το σημαντικότερο κέντρο της ελληνόφωνης Ανατολής, ένας τόπος όπου η ελληνική παιδεία, η χριστιανική πίστη, η τέχνη και η πνευματική δημιουργία άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα.
Αυτοκρατορίες κατέρρευσαν, πληθυσμοί μετακινήθηκαν, σύνορα άλλαξαν. Το Πατριαρχείο παρέμεινε στην ιστορική του έδρα, διατηρώντας μια συνέχεια που δύσκολα συναντά κανείς σε άλλους θεσμούς.
Για ένα μεγάλο μέρος του Ελληνισμού, ιδιαίτερα κατά τις δύσκολες ιστορικές περιόδους, η Εκκλησία αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την πίστη, τη γλώσσα και την παράδοση.
Αυτή η σχέση εξακολουθεί να έχει ιδιαίτερη σημασία στις κοινότητες της Διασποράς.
Στην Αμερική, στην Αυστραλία και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, γύρω από τις ορθόδοξες ενορίες αναπτύχθηκαν σχολεία, πολιτιστικοί σύλλογοι, φιλανθρωπικές πρωτοβουλίες και δίκτυα αλληλεγγύης.
Για αρκετούς απογόνους Ελλήνων μεταναστών, η επαφή με την ενορία είναι συχνά και η πρώτη ουσιαστική επαφή με τη γλώσσα και την πολιτισμική κληρονομιά των προγόνων τους.
Δεν πρέπει, βεβαίως, να παραγνωρίζουμε ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει πρωτίστως ορθόδοξη και οικουμενική αποστολή. Η ευθύνη του υπερβαίνει τον Ελληνισμό και απευθύνεται σε πιστούς διαφορετικών εθνικοτήτων και πολιτισμικών παραδόσεων.
Αυτή ακριβώς η οικουμενικότητα προσδίδει ιδιαίτερο βάρος στην παρουσία του. Το Φανάρι παραμένει ένας ζωντανός σύνδεσμος ανάμεσα στην ιστορική παράδοση της Κωνσταντινούπολης και στον σύγχρονο ορθόδοξο κόσμο.
Χωρίς οικονομική αυτοτέλεια δεν υπάρχει πραγματική ανεξαρτησία
Συχνά ακούμε το ερώτημα γιατί χρειάζεται οικονομική ενίσχυση το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Η απάντηση δεν είναι δύσκολη, αρκεί να εξετάσει κανείς τις πραγματικές του υποχρεώσεις.
Η συντήρηση ιστορικών ιδρυμάτων, η διεθνής εκκλησιαστική εκπροσώπηση, η υποστήριξη κοινοτήτων, η ανάπτυξη εκπαιδευτικών και ανθρωπιστικών δράσεων, ακόμη και η καθημερινή λειτουργία ενός θεσμού με τόσο ευρείες ευθύνες, απαιτούν σημαντικούς πόρους.
Ας μην ξεχνούμε και τις ιδιαίτερες συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργεί το Πατριαρχείο στην Τουρκία.
Η πολύχρονη εκκρεμότητα της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των περιορισμών και των δυσκολιών που αντιμετωπίζει. Η διατήρηση της θεσμικής και πνευματικής του ανεξαρτησίας δεν είναι αυτονόητη υπόθεση.
Σε αυτό το περιβάλλον, η οικονομική αυτοτέλεια αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.
Ένα Πατριαρχείο που διαθέτει σταθερούς πόρους, οργανωμένη οικονομική βάση και δυνατότητα μακροπρόθεσμου σχεδιασμού μπορεί να ασκεί την αποστολή του με μεγαλύτερη ανεξαρτησία.
Δεν θεωρώ ότι η δημιουργία ενός οικονομικού αποθέματος, με σωστή διαχείριση και έλεγχο, αντιστρατεύεται τον πνευματικό χαρακτήρα της Εκκλησίας. Αντίθετα, μπορεί να αποτελεί πράξη ευθύνης απέναντι στο μέλλον της.
Υπάρχει, όμως, μια απαραίτητη προϋπόθεση: η διαφάνεια.
Όποιος προσφέρει χρήματα σε έναν εκκλησιαστικό θεσμό έχει δικαίωμα να γνωρίζει πώς αξιοποιούνται. Και ο ίδιος ο θεσμός έχει κάθε λόγο να παρουσιάζει το έργο του, τις ανάγκες του και τα αποτελέσματα της οικονομικής υποστήριξης που λαμβάνει.
Η εμπιστοσύνη οικοδομείται με πράξεις και λογοδοσία.
Το Πατριαρχείο και οι ανάγκες των κοινοτήτων
Μια άλλη πλευρά της συζήτησης αφορά την κατανομή των διαθέσιμων πόρων.
Πολλές ενορίες και ελληνικές κοινότητες στο εξωτερικό αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες. Σχολεία χρειάζονται χρηματοδότηση, πολιτιστικές δομές αγωνίζονται να επιβιώσουν και μικρές κοινότητες προσπαθούν να διατηρήσουν την παρουσία τους.
Η ανάγκη υποστήριξής τους είναι πραγματική.
Δεν θα ήταν όμως σωστό να δημιουργήσουμε μια αντιπαράθεση ανάμεσα στο Πατριαρχείο και τις κοινότητες. Η ενίσχυση του ενός δεν σημαίνει αναγκαστικά αποδυνάμωση των άλλων.
Το ζητούμενο είναι να υπάρξει καλύτερη οργάνωση της προσφοράς, με σαφείς προτεραιότητες και δυνατότητα μακροχρόνιου σχεδιασμού.
Ο παγκόσμιος Ελληνισμός διαθέτει αξιόλογο ανθρώπινο δυναμικό, οικονομικές δυνατότητες και ισχυρή παράδοση ευεργεσίας. Εκείνο που χρειάζεται είναι να κινητοποιηθούν αυτές οι δυνάμεις με τρόπο συντονισμένο, ώστε να ενισχυθούν και οι τοπικές κοινότητες και οι ιστορικοί θεσμοί που τις συνδέουν.
Μια ευθύνη που υπερβαίνει τη σημερινή συζήτηση
Δεν υπάρχει λόγος να αποφεύγουμε την κριτική σε εκκλησιαστικές πρακτικές, όταν αυτή στηρίζεται σε πραγματικά δεδομένα. Ούτε πρέπει να θεωρούμε ότι η ιστορική αξία ενός θεσμού τον καθιστά απρόσβλητο.
Το Πατριαρχείο, όπως κάθε ανθρώπινος θεσμός, έχει ανάγκη από διαρκή αυτοκριτική, ορθή διοίκηση και εμπιστοσύνη.
Η συζήτηση, όμως, χρειάζεται μέτρο και ιστορική συνείδηση.
Η σημασία του Φαναρίου δεν αρχίζει ούτε τελειώνει με τον θεσμό των Αρχόντων. Πολύ περισσότερο δεν μπορεί να κριθεί αποκλειστικά μέσα από το ύψος των δωρεών που συγκεντρώνει.
Ας συζητήσουμε, λοιπόν, για τα κριτήρια απονομής τιμών. Ας ζητήσουμε διαφάνεια και δικαιοσύνη. Ας αναγνωρίσουμε περισσότερο και εκείνους που προσφέρουν αθόρυβα, χωρίς οικονομική επιφάνεια.
Και ας μην απαξιώνουμε την ευεργεσία, όταν αυτή υπηρετεί πραγματικές ανάγκες και σημαντικούς σκοπούς.
Η αρχοντιά, άλλωστε, δεν είναι τίτλος που αποκτά την αξία του από την περιουσία κάποιου. Είναι πρωτίστως ζήτημα ήθους, ευθύνης και προσφοράς.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει διαφυλάξει επί αιώνες μια εξαιρετικά σημαντική πνευματική και πολιτισμική κληρονομιά. Η δική μας ευθύνη είναι να συμβάλουμε ώστε να συνεχίσει την αποστολή του με ανεξαρτησία, αξιοπρέπεια και ουσιαστική παρουσία στον σύγχρονο κόσμο.
Το Φανάρι δεν αποτιμάται σε χρήμα. Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο που οφείλουμε να θυμόμαστε, όταν συζητούμε για την οικονομική ενίσχυση και το μέλλον του.