Λίγο πριν αναχωρήσει από το Κέντρο του Mount Washington για να δώσει μία διάλεξη, ο μεγάλος πνευματικός δάσκαλος Paramahansa Yogananda σταμάτησε για λίγα λεπτά ώστε να συνομιλήσει με έναν μαθητή του. Η συμβουλή που του έδωσε ήταν απλή, αλλά βαθιά:
«Είναι καλή ιδέα να κρατάς ένα νοητικό ημερολόγιο. Πριν κοιμηθείς κάθε βράδυ, κάθισε για λίγο και ανασκόπησε την ημέρα. Δες τι γίνεσαι. Σου αρέσει η κατεύθυνση της ζωής σου; Αν όχι, άλλαξέ την.»
Μέσα σε λίγες μόνο προτάσεις, ο Γιογκανάντα συμπύκνωσε μία από τις σημαντικότερες αρχές της πνευματικής και ψυχολογικής ανάπτυξης: την τέχνη της αυτοπαρατήρησης.
Η ζωή ως πορεία και όχι ως στιγμές
Οι περισσότεροι άνθρωποι αξιολογούν τον εαυτό τους με βάση μεμονωμένα γεγονότα. Ένα λάθος, μία επιτυχία, μία δύσκολη ημέρα ή μία ευχάριστη στιγμή. Όμως ο Γιογκανάντα δεν ρωτά: «Πώς πέρασες σήμερα;». Ρωτά: «Τι γίνεσαι;».
Η διαφορά είναι τεράστια.
Δεν έχει τόση σημασία αν κάποιος θύμωσε μία φορά. Σημασία έχει αν γίνεται ολοένα και πιο οξύθυμος. Δεν έχει τόση σημασία αν κάποιος φοβήθηκε μία στιγμή. Σημασία έχει αν ο φόβος μετατρέπεται σταδιακά σε μόνιμο τρόπο ζωής.
Η προσωπικότητα δεν διαμορφώνεται από μεμονωμένες πράξεις αλλά από επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς. Κάθε σκέψη, κάθε συνήθεια και κάθε αντίδραση προσθέτει ένα μικρό λιθαράκι στο οικοδόμημα του χαρακτήρα.
Η σύγχρονη ψυχολογία συμφωνεί
Οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο «αυτοπαρατήρηση» (self-monitoring) για να περιγράψουν την ικανότητα του ατόμου να παρακολουθεί τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές του.
Έρευνες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι που αφιερώνουν χρόνο στην καθημερινή ανασκόπηση παρουσιάζουν μεγαλύτερη αυτογνωσία, καλύτερο έλεγχο των συναισθημάτων τους και μεγαλύτερη ικανότητα να επιτυγχάνουν τους στόχους τους.
Η γνωσιακή ψυχολογία υποστηρίζει ότι πολλές από τις συμπεριφορές μας λειτουργούν αυτόματα. Αν δεν σταματήσουμε να τις παρατηρήσουμε, μπορεί να επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη για χρόνια χωρίς να το συνειδητοποιούμε.
Το βραδινό «νοητικό ημερολόγιο» που προτείνει ο Γιογκανάντα λειτουργεί σαν ένας καθρέφτης. Μας επιτρέπει να δούμε τον εαυτό μας από απόσταση και να αντιληφθούμε πράγματα που συνήθως περνούν απαρατήρητα.
Η παγίδα της καθημερινότητας
Η ζωή κινείται γρήγορα. Υποχρεώσεις, εργασία, κοινωνικές σχέσεις, οικονομικές ανησυχίες και ατελείωτες πληροφορίες κατακλύζουν το μυαλό.
Μέσα σε αυτόν τον θόρυβο, πολλοί άνθρωποι χάνουν την επαφή με τον εσωτερικό τους κόσμο.
Ξυπνούν, εργάζονται, επιστρέφουν σπίτι, κοιμούνται και επαναλαμβάνουν την ίδια διαδικασία ξανά και ξανά. Οι ημέρες γίνονται εβδομάδες, οι εβδομάδες μήνες και οι μήνες χρόνια.
Κάποια στιγμή αναρωτιούνται γιατί δεν είναι ευτυχισμένοι.
Η απάντηση συχνά βρίσκεται στο ότι δεν σταμάτησαν ποτέ να εξετάσουν προς τα πού κατευθύνεται η ζωή τους.
Η δύναμη των μικρών διορθώσεων
Ένα πλοίο που παρεκκλίνει μόνο μία μοίρα από την πορεία του μπορεί, μετά από χιλιάδες χιλιόμετρα, να καταλήξει σε εντελώς διαφορετικό προορισμό.
Το ίδιο συμβαίνει και με τον άνθρωπο.
Μικρές καθημερινές διορθώσεις μπορούν να αλλάξουν ολόκληρη τη ζωή.
Αν κάποιος διαπιστώσει ότι γίνεται πιο ανυπόμονος, μπορεί να αρχίσει να καλλιεργεί την υπομονή. Αν βλέπει ότι παραμελεί την υγεία του, μπορεί να αφιερώσει λίγα λεπτά στην άσκηση. Αν παρατηρήσει ότι οι σχέσεις του φθείρονται, μπορεί να επενδύσει περισσότερο χρόνο στους ανθρώπους που αγαπά.
Οι μεγάλες μεταμορφώσεις δεν ξεκινούν από τεράστιες αποφάσεις αλλά από μικρές, καθημερινές διορθώσεις πορείας.
Η ερώτηση που αλλάζει τα πάντα
«Σου αρέσει η κατεύθυνση της ζωής σου;»
Πρόκειται για μία από τις πιο δύσκολες ερωτήσεις που μπορεί να θέσει κάποιος στον εαυτό του.
Πολλοί άνθρωποι ρωτούν αν είναι επιτυχημένοι, πλούσιοι ή δημοφιλείς.
Λιγότεροι ρωτούν αν τους αρέσει αυτό που γίνονται.
Η ερώτηση του Γιογκανάντα μεταφέρει το κέντρο βάρους από τα εξωτερικά επιτεύγματα στην εσωτερική ποιότητα του ανθρώπου.
Γίνομαι πιο σοφός;
Πιο ήρεμος;
Πιο γενναίος;
Πιο καλοπροαίρετος;
Πιο αληθινός;
Αυτές είναι οι ερωτήσεις που τελικά καθορίζουν την ποιότητα της ζωής.
Η βραδινή άσκηση των πέντε λεπτών
Η πρακτική εφαρμογή της συμβουλής είναι απλή.
Πριν τον ύπνο, καθίστε για λίγα λεπτά σε ησυχία.
Ανακαλέστε νοερά τα γεγονότα της ημέρας.
Παρατηρήστε τις αντιδράσεις σας χωρίς να κατηγορείτε τον εαυτό σας.
Ρωτήστε:
- Τι έκανα σωστά σήμερα;
- Πού θα μπορούσα να είχα ενεργήσει καλύτερα;
- Ποιες συνήθειες ενισχύω;
- Προς ποια κατεύθυνση με οδηγούν οι πράξεις μου;
- Θέλω να συνεχίσω σε αυτόν τον δρόμο;
Στη συνέχεια, αποφασίστε μία μικρή βελτίωση για την επόμενη ημέρα.
Μόνο μία.
Η συνεχής πρόοδος είναι ισχυρότερη από τις μεγάλες αλλά βραχύβιες προσπάθειες.
Η αληθινή αλλαγή
Ο Γιογκανάντα δεν προτείνει ενοχές ούτε αυτοκατηγορία. Προτείνει επίγνωση.
Η επίγνωση είναι η αρχή κάθε μεταμόρφωσης.
Δεν μπορούμε να αλλάξουμε αυτό που δεν βλέπουμε.
Όταν όμως παρατηρούμε με ειλικρίνεια τον εαυτό μας, αποκτούμε τη δύναμη να επηρεάσουμε το μέλλον μας.
Η ζωή δεν αλλάζει σε μία νύχτα. Αλλά μπορεί να αλλάξει μέσα από εκατοντάδες μικρές νύχτες αυτοπαρατήρησης, όπου ο άνθρωπος κάθεται για λίγα λεπτά μόνος με τη συνείδησή του και αποφασίζει συνειδητά ποιος θέλει να γίνει.
Ίσως τελικά το μεγαλύτερο δώρο αυτής της απλής συμβουλής να είναι ότι μας υπενθυμίζει μια θεμελιώδη αλήθεια: δεν είμαστε υποχρεωμένοι να παραμείνουμε αυτό που είμαστε σήμερα. Μπορούμε να αλλάξουμε πορεία, να αναθεωρήσουμε τις επιλογές μας και να διαμορφώσουμε συνειδητά τον χαρακτήρα και τη ζωή μας.
Και όλα αυτά μπορούν να αρχίσουν από πέντε ήσυχα λεπτά πριν τον ύπνο.