Μήπως το αναβατόριο αποτελεί ήδη ένα σοβαρό εμπόδιο για τη μελλοντική διεθνή αναγνώριση του βράχου;
Η Monemvasia δεν είναι απλώς ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς προορισμούς της Ελλάδας. Είναι ένα από τα ελάχιστα σχεδόν ακέραια βυζαντινά και μεσαιωνικά τοπία της Μεσογείου. Ένας τόπος όπου η φύση, η γεωμορφολογία, η άμυνα, η αρχιτεκτονική και η ιστορία συνυπάρχουν με τρόπο σχεδόν αδιαίρετο.
Ο βράχος της Μονεμβασιάς δεν λειτουργεί απλώς ως φυσικό υπόβαθρο της καστροπολιτείας. Ο ίδιος ο βράχος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του μνημείου. Η απόκρημνη μορφή του, η απομόνωσή του, η στενή σχέση του με τη θάλασσα, η δύσκολη πρόσβαση και η αίσθηση φυσικού φρουρίου συνθέτουν την ίδια την ταυτότητα του τόπου.
Και ακριβώς εδώ προκύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα:
Μπορεί ένα μεγάλο τεχνικό έργο, όπως το αναβατόριο, να μεταβάλει τόσο βαθιά την ιστορική και οπτική εμπειρία του βράχου, ώστε να επηρεάσει αρνητικά οποιαδήποτε μελλοντική προοπτική διεθνούς αναγνώρισης από τη UNESCO;
Η Μονεμβασιά ως ενιαίο πολιτιστικό τοπίο
Η Μονεμβασιά δεν είναι ένα απλό σύνολο μνημείων. Δεν είναι μόνο ένας αρχαιολογικός χώρος ούτε απλώς ένας παραδοσιακός οικισμός.
Αποτελεί:
- ένα ενιαίο πολιτιστικό τοπίο,
- έναν ζωντανό βυζαντινό βράχο,
- ένα μοναδικό μεσαιωνικό περιβάλλον,
στο οποίο το φυσικό και το ανθρώπινο στοιχείο έχουν ενωθεί αδιάσπαστα εδώ και αιώνες.
Η αξία της δεν περιορίζεται:
- στα τείχη,
- στις εκκλησίες,
- στα αρχοντικά,
- ή στα καλντερίμια.
Η ουσία της βρίσκεται κυρίως:
- στη μορφή του βράχου,
- στη δραματική εμπειρία της προσέγγισης,
- στην αίσθηση αποκοπής από τον υπόλοιπο κόσμο,
- και στη βιωματική εμπειρία ενός φυσικού φρουρίου που μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στη θάλασσα και τον ουρανό.
Η UNESCO εδώ και δεκαετίες δεν εξετάζει μόνο τα μνημεία ως μεμονωμένα κτίσματα. Εξετάζει τη συνολική ακεραιότητα του τοπίου, την οπτική συνέχεια, την αυθεντικότητα της εμπειρίας και τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος.
Και η Μονεμβασιά είναι ακριβώς ένας τέτοιος τόπος.
Η δύσκολη πρόσβαση ήταν μέρος της ιστορικής εμπειρίας
Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της Μονεμβασιάς είναι ότι σχεδιάστηκε για να είναι δύσβατη.
Η δύσκολη πρόσβαση δεν ήταν ατύχημα ούτε τεχνικό πρόβλημα προς επίλυση. Ήταν μέρος της αμυντικής και ιστορικής φιλοσοφίας του τόπου.
Η ανηφορική πορεία,
η επαφή με τον βράχο,
η κόπωση της ανάβασης,
η αίσθηση ότι ο επισκέπτης απομακρύνεται σταδιακά από τον σύγχρονο κόσμο,
αποτελούν στοιχεία της αυθεντικής εμπειρίας της Μονεμβασιάς.
Η εμπειρία αυτή δεν είναι μόνο σωματική· είναι βαθιά ιστορική και ψυχολογική.
Ο βράχος σε αναγκάζει να τον κατακτήσεις.
Και ακριβώς γι’ αυτό, όταν εισάγεται ένα σύγχρονο μηχανικό έργο μεγάλης κλίμακας σε έναν τέτοιο χώρο, το ζήτημα δεν είναι απλώς τεχνικό ή λειτουργικό.
Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό:
Αλλοιώνεται η αυθεντική σχέση ανθρώπου και τοπίου;
Και αυτό ακριβώς είναι το είδος του ερωτήματος που εξετάζει πλέον η UNESCO με ιδιαίτερη αυστηρότητα.
Το παράδειγμα της Δρέσδης ως προειδοποίηση
Η υπόθεση της Dresden Elbe Valley αποτελεί μία από τις σημαντικότερες διεθνείς υποθέσεις πολιτιστικής διαχείρισης των τελευταίων δεκαετιών.
Η UNESCO αφαίρεσε το 2009 τη Δρέσδη από τον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς επειδή έκρινε ότι η κατασκευή μιας σύγχρονης γέφυρας αλλοίωνε την ακεραιότητα του ιστορικού τοπίου.
Το εντυπωσιακό είναι ότι:
- δεν καταστράφηκαν μνημεία,
- δεν κατεδαφίστηκαν ιστορικά κτίρια,
- ούτε εξαφανίστηκαν αρχαιολογικά στοιχεία.
Η UNESCO αντέδρασε επειδή θεώρησε ότι:
- διασπάστηκε η οπτική συνέχεια του τοπίου,
- αλλοιώθηκε η εμπειρία του χώρου,
- και εισήχθη ένα βαρύ σύγχρονο τεχνικό στοιχείο μέσα σε έναν ιστορικό τόπο εξαιρετικής αξίας.
Το μήνυμα ήταν σαφές:
Η UNESCO δεν προστατεύει μόνο μνημεία. Προστατεύει και τη συνολική εμπειρία του ιστορικού τοπίου.
Και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για τη Μονεμβασιά.
Διότι ο βράχος της δεν είναι απλώς «ο τόπος όπου βρίσκονται μνημεία». Ολόκληρος ο βράχος αποτελεί το ίδιο το μνημείο.
Το αναβατόριο και η μεταβολή της εμπειρίας
Το βασικό ζήτημα του αναβατορίου δεν είναι μόνο αισθητικό.
Είναι βαθύτερο.
Το έργο μεταβάλλει:
- τον τρόπο προσέγγισης,
- την εμπειρία της ανάβασης,
- την αίσθηση δυσκολίας,
- και τελικά τον ίδιο τον χαρακτήρα του βράχου.
Η Μονεμβασιά υπήρξε επί αιώνες:
- τόπος απομονωμένος,
- φυσικό οχυρό,
- βραχώδης ακρόπολη σχεδόν απρόσιτη.
Η ίδια η δυσκολία αποτελούσε μέρος της ιστορικής μνήμης του τόπου.
Όσο περισσότερο ο βράχος μετατρέπεται σε χώρο τεχνικής ευκολίας και μαζικής τουριστικής ροής, τόσο περισσότερο αλλάζει η πολιτιστική του ανάγνωση.
Και αυτό ακριβώς είναι που εξετάζουν πλέον οι διεθνείς οργανισμοί πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η UNESCO και ο φόβος των “precedents”
Μετά τη Δρέσδη, η UNESCO έγινε πολύ πιο αυστηρή απέναντι σε:
- ανελκυστήρες,
- τελεφερίκ,
- γέφυρες,
- μεγάλες τουριστικές υποδομές,
- και σύγχρονες επεμβάσεις μέσα σε ιστορικά τοπία.
Ο λόγος είναι προφανής.
Αν γίνει αποδεκτό ότι μεγάλες σύγχρονες παρεμβάσεις μπορούν να ενταχθούν χωρίς σοβαρές συνέπειες μέσα σε ιστορικά τοπία, τότε ανοίγει ο δρόμος για παρόμοιες μετατροπές σε δεκάδες μνημεία παγκοσμίως.
Γι’ αυτό η έννοια της visual integrity — δηλαδή της οπτικής ακεραιότητας — απέκτησε τεράστια σημασία.
Και στη Μονεμβασιά, η οπτική ακεραιότητα του βράχου αποτελεί ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της ταυτότητάς της.
Η μεγάλη αναπτυξιακή ευκαιρία
Η ένταξη ενός τόπου στη λίστα Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO δεν αποτελεί μόνο μία συμβολική διάκριση.
Σημαίνει:
- διεθνές κύρος,
- παγκόσμια προβολή,
- σημαντική αύξηση ποιοτικού πολιτιστικού τουρισμού,
- και ισχυρό αναπτυξιακό πλεονέκτημα για ολόκληρη την περιοχή.
Πόλεις και ιστορικοί τόποι που εντάχθηκαν στη UNESCO είδαν συχνά:
- μεγάλη αύξηση επισκεπτών,
- ενίσχυση της διεθνούς φήμης τους,
- ανάπτυξη πολιτιστικού και εκπαιδευτικού τουρισμού,
- και σημαντική οικονομική ενδυνάμωση.
Η Μονεμβασιά, λόγω της μοναδικότητάς της, θα μπορούσε θεωρητικά να εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους βυζαντινούς προορισμούς παγκόσμιας εμβέλειας.
Και ακριβώς γι’ αυτό, οποιαδήποτε παρέμβαση που μπορεί να θεωρηθεί αλλοίωση της αυθεντικότητας του βράχου αποκτά τεράστια σημασία.
Ένα έργο που ίσως επηρεάσει το μέλλον
Σήμερα δεν υπάρχει επίσημη διαδικασία ένταξης της Μονεμβασιάς στη UNESCO.
Όμως τα έργα που πραγματοποιούνται τώρα θα καθορίσουν τον τρόπο με τον οποίο θα αξιολογηθεί ο τόπος τις επόμενες δεκαετίες.
Η UNESCO δεν εξετάζει μόνο το πόσο ιστορικά σημαντικός είναι ένας τόπος.
Εξετάζει:
- αν έχει διατηρήσει την αυθεντικότητά του,
- αν το τοπίο παραμένει συνεκτικό,
- αν η διαχείριση είναι ισορροπημένη,
- και αν οι σύγχρονες επεμβάσεις σέβονται τη φυσιογνωμία του μνημείου.
Η μεγάλη ανησυχία λοιπόν δεν είναι μόνο αισθητική.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι μήπως η Μονεμβασιά, μέσα από διαδοχικές τεχνικές παρεμβάσεις, χάνει σταδιακά εκείνα ακριβώς τα χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν κάποτε να την αναδείξουν ως ένα μοναδικό βυζαντινό πολιτιστικό τοπίο παγκόσμιας αξίας.