του Ιεροδιάκονου Π. Σεραφείμ Δεληκωστόπουλου
Θεολόγο – Κοινωνικό Λειτουργό – Εγκληματολόγο
Η πρόκληση της σύγχρονης κοινωνίας και η ποιμαντική ευθύνη της Εκκλησίας
Η Οικογένεια αποτελεί το πρώτο κύτταρο της κοινωνίας και τον ιερό χώρο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος μαθαίνει να αγαπά, να εμπιστεύεται, να συγχωρεί και να συνυπάρχει. Η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί την οικογένεια «κατ’ οίκον Εκκλησία», έναν τόπο όπου η αγάπη του Θεού καλείται να γίνει καθημερινή εμπειρία μέσα από την αλληλοπροσφορά και τη θυσιαστική αγάπη.
Δυστυχώς, όμως, η σύγχρονη πραγματικότητα παρουσιάζει μια διαφορετική εικόνα. Η οικονομική ανασφάλεια, η αποξένωση, η μοναξιά, οι ψυχικές δυσκολίες, η διάλυση των ανθρώπινων σχέσεων και η επικράτηση ενός έντονου ατομικισμού έχουν οδηγήσει πολλές οικογένειες σε βαθιά κρίση. Μέσα σε αυτή την κρίση εμφανίζεται μία από τις τραγικότερες μορφές κοινωνικής παθογένειας: Η ενδοοικογενειακή βία.
Η συζήτηση επικεντρώνεται συνήθως ( και δικαίως ) στις γυναίκες ως θύματα, αφού στατιστικά υφίστανται δυσανάλογα συχνά σοβαρή και επαναλαμβανόμενη κακοποίηση. Ωστόσο, η αντικειμενική προσέγγιση απαιτεί να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες γυναίκες ασκούν βία μέσα στην οικογένεια, κυρίως ψυχολογική, λεκτική ή οικονομική. Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας δεν αποδυναμώνει την προστασία των θυμάτων· αντίθετα, ενισχύει την αναζήτηση της αλήθειας και της θεραπείας.
Η αξία της γυναίκας σύμφωνα με το Ευαγγέλιο:
Ο Χριστός ανέτρεψε αντιλήψεις της εποχής του που περιόριζαν τη γυναίκα. Συνομίλησε με τη Σαμαρείτιδα, συγχώρησε τη μοιχαλίδα, θεράπευσε γυναίκες, δέχθηκε τη μαρτυρία τους και ανέδειξε τις Μυροφόρες ως πρώτες μάρτυρες της Αναστάσεώς του.
Η Εκκλησία βλέπει στη γυναίκα όχι ένα κατώτερο ον ούτε έναν αντίπαλο του άνδρα, αλλά πρόσωπο πλασμένο «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού», με την ίδια αξιοπρέπεια και την ίδια κλήση προς τη σωτηρία.
Η σχέση άνδρα και γυναίκας δεν είναι σχέση κυριαρχίας αλλά κοινωνίας προσώπων. Ο γάμος δεν αποτελεί σύμβαση εξουσίας, αλλά μυστήριο αυτοπροσφοράς.
Η βία εις βάρος των γυναικών μπορεί να λάβει πολλές μορφές:
- Σωματική κακοποίηση.
- Ψυχολογική και συναισθηματική βία.
- Λεκτικές προσβολές και ταπείνωση.
- Οικονομικός έλεγχος.
- Κοινωνική απομόνωση.
- Απειλές και εκφοβισμός.
Το τραγικό είναι ότι πολλές γυναίκες ζουν επί χρόνια μέσα σε έναν φαύλο κύκλο βίας. Ο φόβος, η οικονομική εξάρτηση, η αγάπη προς τα παιδιά, η ελπίδα ότι ο σύζυγος θα αλλάξει ή ακόμη και η εσφαλμένη ερμηνεία της χριστιανικής υπομονής οδηγούν αρκετές στην ανοχή μιας κατάστασης που δεν είναι ούτε φυσιολογική ούτε ευλογημένη.
Η Εκκλησία δεν ευλογεί την κακοποίηση. Η υπομονή δεν σημαίνει ανοχή στην αδικία ούτε παραίτηση από την προστασία της ανθρώπινης ζωής.
Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι υπάρχουν περιπτώσεις όπου γυναίκες γίνονται φορείς βίας.
Η βία αυτή εκδηλώνεται συνήθως με:
- διαρκή υποτίμηση του συζύγου,
- ειρωνεία και εξευτελισμό,
- χειραγώγηση μέσω των παιδιών,
- ψυχολογική πίεση,
- οικονομικό αποκλεισμό,
- λεκτικές επιθέσεις,
- κοινωνική απαξίωση,
- ακόμη και σωματική επιθετικότητα σε ορισμένες περιπτώσεις.
Πίσω από αυτές τις συμπεριφορές κρύβονται συχνά ανεπεξέργαστα τραύματα, φόβος, ανασφάλεια ή λανθασμένα πρότυπα σχέσεων.
Η Εκκλησία δεν αποδίδει ετικέτες αλλά αναζητά τη θεραπεία του ανθρώπου. Ο θύτης χρειάζεται να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του, να μετανοήσει έμπρακτα και να αναζητήσει πνευματική και επιστημονική βοήθεια.
Οι βαθύτερες αιτίες της βίας:
Η βία δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Καλλιεργείται μέσα από:
- έλλειψη επικοινωνίας,
- ναρκισσισμό και εγωκεντρισμό,
- ανεπίλυτες οικογενειακές συγκρούσεις,
- ψυχικές διαταραχές,
- εξαρτήσεις,
- οικονομικά προβλήματα,
- έλλειψη πνευματικής ζωής,
- απουσία συγχώρησης.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας διδάσκουν ότι κάθε μορφή βίας γεννιέται από τα πάθη. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι το σπίτι πρέπει να γίνει «Μικρή Εκκλησία», όπου κυριαρχούν η πραότητα, η υπομονή και η αγάπη.
Η ποιμαντική ευθύνη που έχει η Εκκλησίας:
Η Εκκλησία δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην καταδίκη της βίας. Οφείλει να προλαμβάνει, να θεραπεύει και να συνοδεύει.
Ο ιερέας καλείται να είναι πατέρας όλων, να ακούει χωρίς προκατάληψη, να προστατεύει το θύμα, να ενθαρρύνει την προσφυγή στις αρμόδιες κοινωνικές και νομικές υπηρεσίες όταν υπάρχει κίνδυνος και να συνεργάζεται με κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους και άλλους ειδικούς.
Η εξομολόγηση δεν αντικαθιστά την επιστημονική παρέμβαση. Αντίθετα, η πνευματική και η επιστημονική φροντίδα μπορούν να συμπορεύονται προς όφελος του ανθρώπου.
Η πρόληψη αρχίζει από την παιδική ηλικία.
Οι γονείς οφείλουν να διδάσκουν στα παιδιά:
- σεβασμό στη διαφορετικότητα,
- σωστή έκφραση των συναισθημάτων,
- επίλυση των συγκρούσεων χωρίς βία,
- υπευθυνότητα,
- συγχώρηση,
- διάλογο.
Η Εκκλησία μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά μέσα από κατηχητικά, σχολές γονέων, προετοιμασία υποψηφίων συζύγων, οικογενειακές συναντήσεις, ποιμαντική συμβουλευτική και συνεργασία με επιστήμονες.
Η θεραπεία:
Καμία οικογένεια δεν θεραπεύεται μόνο με λόγια.
Χρειάζονται:
- αναγνώριση του προβλήματος,
- ανάληψη ευθύνης,
- ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη,
- πνευματική καθοδήγηση,
- προστασία των παιδιών,
- αποκατάσταση της εμπιστοσύνης όταν αυτό είναι ασφαλές και εφικτό.
Όπου υπάρχει άμεσος κίνδυνος, προτεραιότητα έχει πάντοτε η ασφάλεια του θύματος.
Το μήνυμα του αναστάντος Χριστού:
Ο Χριστός δεν ήρθε για να κυριαρχήσει αλλά για να υπηρετήσει. Έπλυνε τα πόδια των μαθητών του, συγχώρησε τους σταυρωτές του και δίδαξε ότι ο μεγαλύτερος είναι εκείνος που διακονεί.
Εάν αυτό το πνεύμα επικρατούσε στις οικογένειές μας, η βία θα έχανε το έδαφος πάνω στο οποίο αναπτύσσεται.
Η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται στην επιβολή αλλά στην ταπείνωση. Δεν βρίσκεται στον φόβο αλλά στην αγάπη. Δεν βρίσκεται στην εξουσία αλλά στη θυσία.
Επίλογος
Η βία μέσα στην οικογένεια αποτελεί κραυγή πόνου και ταυτόχρονα κάλεσμα ευθύνης προς όλους μας. Η κοινωνία χρειάζεται θεσμούς προστασίας, ενημέρωση και πρόληψη. Η Εκκλησία καλείται να γίνει τόπος θεραπείας, ελπίδας και αληθινής αγάπης.
Η γυναίκα, είτε ως θύμα είτε –σε ορισμένες περιπτώσεις– ως θύτης, δεν παύει να είναι εικόνα Θεού. Το ίδιο ισχύει για κάθε άνθρωπο. Η αποστολή μας δεν είναι να καταδικάζουμε πρόσωπα αλλά να πολεμούμε τη βία, να προστατεύουμε όσους υποφέρουν και να δημιουργούμε οικογένειες που θα αντανακλούν το φως του Ευαγγελίου.
Όταν ο Χριστός γίνει το κέντρο της οικογένειας, τότε η εξουσία μεταμορφώνεται σε διακονία, ο εγωισμός σε αυτοπροσφορά, ο φόβος σε εμπιστοσύνη και η βία σε ειρήνη. Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση αλλά και η μεγάλη ελπίδα της εποχής μας.