Ο Safi Arpaguş συνέδεσε το κάλεσμα για προσευχή από τους μιναρέδες της Αγίας Σοφίας με την «αναγέννηση των ισλαμικών κοινωνιών υπό τη συνείδηση της κατάκτησης», αποδίδοντας στην Τουρκία ρόλο ηγέτη και προστάτη του μουσουλμανικού κόσμου.
Μια δήλωση με έντονο θρησκευτικό, ιστορικό και πολιτικό συμβολισμό πραγματοποίησε ο πρόεδρος της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων της Τουρκίας, καθηγητής Safi Arpaguş, κατά τη διάρκεια επίσημης εκδήλωσης αφιερωμένης στην Αγία Σοφία.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στις 24 Ιουλίου 2026, με αφορμή τη συμπλήρωση έξι ετών από την επαναλειτουργία της Αγίας Σοφίας ως μουσουλμανικού τεμένους. Έφερε τον χαρακτηριστικό τίτλο «Το σύμβολο της Άλωσης, η καρδιά του πολιτισμού: Αγία Σοφία, ο ναός που διασχίζει τους αιώνες» και διοργανώθηκε από τη Διεύθυνση Επικοινωνίας της Προεδρίας της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Στην ομιλία του, ο πρόεδρος της Diyanet παρουσίασε την Αγία Σοφία όχι απλώς ως τόπο μουσουλμανικής λατρείας, αλλά ως σύμβολο μιας ευρύτερης ιστορικής και πολιτισμικής αποστολής του τουρκικού έθνους.
Ο Safi Arpaguş δήλωσε:
«Πιστεύω ότι το κάλεσμα του Μωάμεθ για προσευχή, το οποίο αντηχεί από τους μιναρέδες της Αγίας Σοφίας, θα αποτελέσει αφορμή για την αναγέννηση, με τη συνείδηση της κατάκτησης, των ισλαμικών κοινωνιών των οποίων, κατά τους τελευταίους δύο αιώνες, τα δικαιώματα υφαρπάχθηκαν, τα ιερά προσβλήθηκαν και τα εδάφη λεηλατήθηκαν.
Στο πλαίσιο αυτό, ως τέκνα ενός έθνους στο οποίο εναποθέτουν τις ελπίδες τους οι καταπιεσμένες περιοχές και από το οποίο αναμένουν σωτηρία, έχουμε καθήκον να μετατρέψουμε αυτές τις ελπίδες σε πραγματικότητα. Είμαστε υποχρεωμένοι να καταβάλουμε μεγαλύτερες προσπάθειες, ώστε η δικαιοσύνη, η ευσπλαχνία, η ειρήνη και η γαλήνη να επικρατήσουν στις ισλαμικές χώρες και σε ολόκληρη την οικουμένη. Για τον λόγο αυτό οφείλουμε να ενισχύσουμε την ιστορική και πολιτισμική συνείδηση του έθνους μας».
Η έννοια της «συνείδησης της κατάκτησης»
Η σημαντικότερη φράση της ομιλίας είναι η τουρκική διατύπωση «fetih şuuruyla ihya», η οποία αποδίδεται ως «αναγέννηση με τη συνείδηση ή το πνεύμα της κατάκτησης».
Η λέξη «fetih» σημαίνει κατάκτηση ή άλωση, αλλά στην οθωμανική και ισλαμική ιστορική παράδοση περιβάλλεται από ένα ευρύτερο θρησκευτικό περιεχόμενο. Παρουσιάζεται ως άνοιγμα ενός τόπου στο Ισλάμ και ως εγκαθίδρυση μιας νέας πολιτικής και θρησκευτικής τάξης.
Στη συγκεκριμένη εκδήλωση η λέξη παραπέμπει ευθέως στην Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 και στον Μωάμεθ Β΄ τον Πορθητή. Η ίδια η Αγία Σοφία παρουσιάζεται από τους τουρκικούς θεσμούς ως «σύμβολο της Άλωσης», ενώ η μετατροπή της από μουσείο σε τέμενος αντιμετωπίζεται ως αποκατάσταση της λεγόμενης «αρχικής της ταυτότητας» μετά την οθωμανική κατάκτηση.
Ο Arpaguş δεν διατυπώνει μια άμεση προτροπή για στρατιωτική δράση. Η χρήση, όμως, της έννοιας της κατάκτησης σε συνδυασμό με την υποτιθέμενη ιστορική αποστολή της Τουρκίας προσδίδει στη δήλωση σαφές πολιτικό και γεωπολιτικό περιεχόμενο.
Σε ποιους αναφέρεται
Ο πρόεδρος της Diyanet δεν κατονομάζει συγκεκριμένες χώρες ή λαούς. Η αναφορά του αφορά συνολικά τις «ισλαμικές κοινωνίες» των οποίων, όπως υποστηρίζει, τα δικαιώματα και τα εδάφη υφαρπάχθηκαν κατά τους τελευταίους δύο αιώνες.
Η διατύπωση καλύπτει το σύνολο σχεδόν της νεότερης ιστορικής αφήγησης περί αποικιοκρατίας, διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και υποχώρησης της ισλαμικής πολιτικής ισχύος. Μπορεί να αφορά τις μουσουλμανικές κοινωνίες της Μέσης Ανατολής, της Βόρειας Αφρικής, της Ασίας, του Καυκάσου και των Βαλκανίων, ενώ στη σύγχρονη τουρκική ρητορική περιλαμβάνει ιδιαίτερα την Παλαιστίνη και άλλες περιοχές που περιγράφονται ως «καταπιεσμένες γεωγραφίες».
Η επιλογή της χρονικής περιόδου των δύο αιώνων δεν είναι τυχαία. Παραπέμπει στην εποχή κατά την οποία επιταχύνθηκαν η αποδυνάμωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η ευρωπαϊκή αποικιακή επέκταση, η απώλεια οθωμανικών εδαφών και η δημιουργία νέων κρατών στις πρώην οθωμανικές επαρχίες.
Η Τουρκία ως «αναμενόμενο έθνος»
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναφορά του Arpaguş στα «τέκνα ενός έθνους» στο οποίο οι καταπιεσμένες περιοχές εναποθέτουν τις ελπίδες τους. Το έθνος αυτό είναι, προφανώς, το τουρκικό.
Με τη διατύπωση αυτή, η Τουρκία παρουσιάζεται ως κράτος με ιστορικό καθήκον να προστατεύσει, να καθοδηγήσει και να εκπροσωπήσει τις μουσουλμανικές κοινωνίες. Δεν πρόκειται απλώς για έκφραση θρησκευτικής αλληλεγγύης, αλλά για διεκδίκηση ιδιαίτερου ηγετικού ρόλου μέσα στον ισλαμικό κόσμο.
Η Diyanet, άλλωστε, δεν αποτελεί ανεξάρτητο θρησκευτικό οργανισμό. Είναι κρατικός θεσμός, υπαγόμενος στην τουρκική Προεδρία, με εκτεταμένη παρουσία τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και στις τουρκικές και μουσουλμανικές κοινότητες του εξωτερικού. Επομένως, οι δημόσιες τοποθετήσεις του προέδρου της έχουν ευρύτερη πολιτική βαρύτητα.
Ένα μήνυμα με πολλαπλούς αποδέκτες
Η ομιλία απευθύνεται ταυτόχρονα σε περισσότερα ακροατήρια. Προς το εσωτερικό της Τουρκίας ενισχύει την αφήγηση της ιστορικής συνέχειας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στη σύγχρονη Τουρκική Δημοκρατία. Προς τον μουσουλμανικό κόσμο προβάλλει την Τουρκία ως προστάτη των αδικημένων λαών. Προς τη διεθνή κοινότητα υπενθυμίζει ότι η Άγκυρα αντιμετωπίζει την Αγία Σοφία ως έμβλημα κυριαρχίας και πολιτισμικής ισχύος.
Για την Ελλάδα και τον ορθόδοξο κόσμο, ωστόσο, η Αγία Σοφία δεν αποτελεί απλώς ένα μνημείο της οθωμανικής κατάκτησης. Υπήρξε επί σχεδόν μία χιλιετία ο σημαντικότερος ναός της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και παραμένει κορυφαίο σύμβολο της ορθόδοξης χριστιανικής και παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η σύνδεσή της με τη «συνείδηση της κατάκτησης» επιβεβαιώνει ότι η μετατροπή της σε τέμενος δεν αντιμετωπίζεται από την τουρκική ηγεσία ως μια στενά θρησκευτική ή διοικητική απόφαση. Χρησιμοποιείται ως κεντρικό σύμβολο μιας ευρύτερης πανισλαμικής και νεοοθωμανικής αφήγησης, μέσα στην οποία η Τουρκία εμφανίζεται ως κληρονόμος της οθωμανικής ισχύος και ως δύναμη που καλείται να οδηγήσει την αναγέννηση του μουσουλμανικού κόσμου.
Πηγές: Προεδρία Επικοινωνίας της Τουρκικής Δημοκρατίας – TRT Haber