του Ιερολογιώτατου, Ιεροδιάκονου Π Σεραφείμ Δεληκωστόπουλου
Θεολόγος, Κοινωνικός Λειτουργός, Εγκληματολόγος (MSc)
Σωματικές και συναισθηματικές πληγές, πρόληψη και ο ρόλος της Εκκλησίας στη σύγχρονη κοινωνία
Η οικογένεια αποτελεί τον πρώτο χώρο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος καλείται να γνωρίσει την αγάπη, την αποδοχή, την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη. Είναι το πρώτο «σχολείο» των ανθρώπινων σχέσεων. Εκεί το παιδί μαθαίνει τι σημαίνει να αγαπά και να αγαπιέται, να σέβεται και να γίνεται σεβαστό, να επικοινωνεί και να συνυπάρχει.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο χώρος που θα έπρεπε να προσφέρει ασφάλεια μετατρέπεται σε χώρο φόβου; Όταν πίσω από μία κλειστή πόρτα, κάτω από την εικόνα μιας φαινομενικά «κανονικής» οικογένειας, υπάρχουν άνθρωποι που ζουν καθημερινά με την απειλή, την ταπείνωση, τον έλεγχο ή τη βία;
Η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί μία από τις βαθύτερες κοινωνικές πληγές της εποχής μας. Δεν είναι μία απλή «οικογενειακή διαφορά», ούτε μία ιδιωτική υπόθεση που πρέπει να παραμένει κρυμμένη για να προστατευθεί η εικόνα της οικογένειας. Είναι ένα σύνθετο κοινωνικό, ψυχολογικό, υγειονομικό, νομικό και ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινο ζήτημα.
Για την Εκκλησία, μάλιστα, είναι και ένα ουσιαστικό ποιμαντικό ζήτημα. Διότι πίσω από κάθε περιστατικό βίας υπάρχει ένα ανθρώπινο πρόσωπο που πονά. Και όπου υπάρχει ανθρώπινος πόνος, η Εκκλησία δεν μπορεί να παραμένει αδιάφορη.
Η βία δεν αφήνει πάντοτε μελανιές
Όταν μιλάμε για ενδοοικογενειακή βία, ο νους μας συνήθως πηγαίνει στη σωματική κακοποίηση. Στα χτυπήματα, στους μώλωπες, στους τραυματισμούς. Αυτή είναι ασφαλώς μία από τις σοβαρότερες εκφάνσεις της, δεν είναι όμως η μοναδική.
Υπάρχει η ψυχολογική βία. Η συνεχής υποτίμηση. Οι προσβολές. Οι απειλές. Ο εκφοβισμός. Η κοινωνική απομόνωση. Ο οικονομικός έλεγχος. Η σεξουαλική κακοποίηση. Η χειραγώγηση. Η χρήση των παιδιών ως μέσου πίεσης. Ακόμη και ο έλεγχος του κινητού τηλεφώνου, των κοινωνικών δικτύων, των επαφών και των μετακινήσεων μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας κακοποιητικής συμπεριφοράς.
Υπάρχουν, λοιπόν, τραύματα που φαίνονται και τραύματα που δεν φαίνονται.
Ένας μώλωπας κάποτε υποχωρεί. Μία πληγή του σώματος μπορεί να επουλωθεί. Η ψυχική πληγή, όμως, μπορεί να παραμείνει για πολύ περισσότερο χρόνο.
Ο άνθρωπος που έχει υποστεί συστηματική κακοποίηση μπορεί σταδιακά να χάσει την αυτοεκτίμησή του. Να πιστέψει ότι δεν αξίζει. Να αισθάνεται ενοχή ακόμη και για τη βία που δέχεται. Να φοβάται να μιλήσει. Να θεωρεί ότι κανείς δεν θα τον πιστέψει. Να απομονωθεί από συγγενείς και φίλους και τελικά να εγκλωβιστεί σε έναν κύκλο φόβου και εξάρτησης.
Και τότε γεννιέται συχνά το άδικο ερώτημα:
«Γιατί δεν έφυγε;»
Ίσως όμως η κοινωνία πρέπει να αλλάξει το ερώτημα.
Να μη ρωτά «γιατί δεν έφυγες;», αλλά:
«Τι χρειάζεσαι για να μπορέσεις να ζήσεις με ασφάλεια;»
Αυτή η αλλαγή δεν είναι απλώς γλωσσική. Είναι αλλαγή νοοτροπίας.
Μέσα σε μία οικογένεια όπου υπάρχει βία, τα παιδιά αποτελούν πολλές φορές τους σιωπηλούς μάρτυρες μιας πραγματικότητας που αδυνατούν να κατανοήσουν.
Ένα παιδί δεν χρειάζεται να δεχθεί το ίδιο ένα χτύπημα για να τραυματιστεί. Αρκεί να μεγαλώνει ακούγοντας φωνές, βλέποντας φόβο, αισθανόμενο την ένταση, παρακολουθώντας τον έναν γονέα να εξευτελίζει ή να τρομοκρατεί τον άλλον.
Το παιδί μαθαίνει τις ανθρώπινες σχέσεις πρωτίστως μέσα από αυτά που βλέπει.
Και υπάρχει ο κίνδυνος να μάθει ότι η ζήλια είναι αγάπη, ότι ο έλεγχος είναι ενδιαφέρον, ότι η επιβολή είναι δύναμη και ότι η βία αποτελεί αποδεκτό τρόπο επίλυσης μιας σύγκρουσης.
Γι’ αυτό η προστασία των παιδιών δεν αποτελεί δευτερεύουσα πλευρά της αντιμετώπισης της ενδοοικογενειακής βίας. Αποτελεί κεντρικό καθήκον μιας κοινωνίας που θέλει όχι μόνο να θεραπεύει τις πληγές του σήμερα, αλλά και να προλαμβάνει τη βία του αύριο.
Η ενδοοικογενειακή βία δεν αποτελεί φαινόμενο μιας συγκεκριμένης κοινωνικής τάξης, μορφωτικού επιπέδου ή οικονομικής κατάστασης. Μπορεί να υπάρχει πίσω από οποιαδήποτε πόρτα και πολλές φορές παραμένει για χρόνια αθέατη.
Παράλληλα, στη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα έχει αποκτήσει και νέες μορφές. Η τεχνολογία, που μας έφερε πιο κοντά, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως εργαλείο ελέγχου: συνεχής παρακολούθηση, απαίτηση πρόσβασης σε κωδικούς, έλεγχος μηνυμάτων, τοποθεσίας και κοινωνικών δικτύων, απειλητικά μηνύματα και ψηφιακή παρενόχληση.
Η βία, επομένως, εξελίσσεται μαζί με την κοινωνία. Και μαζί της πρέπει να εξελίσσονται οι τρόποι πρόληψης και αντιμετώπισής της.
Η ουσιαστική αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας δεν μπορεί να αρχίζει μόνο όταν η κατάσταση φθάσει στα άκρα.
Η πρόληψη πρέπει να ξεκινά πολύ νωρίτερα.
Ξεκινά από την οικογένεια και το σχολείο, όταν μαθαίνουμε στα παιδιά ότι ο άνθρωπος που αγαπάμε δεν είναι ιδιοκτησία μας. Ότι η ζήλια δεν αποτελεί απόδειξη αγάπης. Ότι το «όχι» πρέπει να γίνεται σεβαστό. Ότι οι διαφωνίες δεν λύνονται με απειλές και επιβολή. Ότι άνδρες και γυναίκες έχουν την ίδια ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Συνεχίζεται με την έγκαιρη αναγνώριση των προειδοποιητικών σημείων: την κοινωνική απομόνωση, τον υπερβολικό έλεγχο, τον διαρκή φόβο απέναντι στον σύντροφο, τους ανεξήγητους τραυματισμούς, τις απειλές, την οικονομική εξάρτηση και τη σταδιακή απώλεια της προσωπικής ελευθερίας.
Και όταν η βία έχει ήδη συμβεί, πρόληψη σημαίνει πλέον να αποτραπεί η επανάληψή της. Να υπάρξει ασφαλές περιβάλλον, ιατρική περίθαλψη όπου απαιτείται, ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη, νομική προστασία, μέριμνα για τα παιδιά και συνεργασία με τις αρμόδιες υπηρεσίες.
Γιατί πρόληψη δεν σημαίνει μόνο «Να μη συμβεί το κακό».
Σημαίνει και «να μη μείνει μόνος ο άνθρωπος όταν το κακό έχει ήδη συμβεί».
Στο σημείο αυτό ανακύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: ποια θέση μπορεί να έχει η Εκκλησία;
Η Εκκλησία δεν είναι αστυνομική αρχή, δικαστήριο, ψυχιατρική υπηρεσία ή κοινωνική δομή. Δεν πρέπει να επιχειρεί να υποκαταστήσει τους ειδικούς.
Μπορεί, όμως, να αποτελέσει έναν από τους πρώτους χώρους όπου ένας άνθρωπος θα βρει το θάρρος να μιλήσει.
Πολλές φορές κάποιος που δεν έχει ακόμη απευθυνθεί σε έναν ειδικό μπορεί να μιλήσει πρώτα στον ιερέα της ενορίας του. Μπορεί να ζητήσει μία συμβουλή, να εξομολογηθεί τον φόβο του ή απλώς να πει για πρώτη φορά:
«Δεν αντέχω άλλο».
Εκείνη τη στιγμή η ποιμαντική ευθύνη είναι μεγάλη.
Ο άνθρωπος χρειάζεται πρώτα να ακουστεί. Χωρίς κατηγορία, χωρίς αμφισβήτηση, χωρίς εύκολες συμβουλές.
Η ποιμαντική στάση θα μπορούσε να συνοψιστεί σε τέσσερις λέξεις:
Ακούμε – αναγνωρίζουμε – προστατεύουμε – παραπέμπουμε.
Ο ιερέας μπορεί να σταθεί δίπλα στον άνθρωπο, αλλά παράλληλα πρέπει να γνωρίζει τα όρια του ποιμαντικού του ρόλου και να συνεργάζεται, όταν απαιτείται, με κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους, γιατρούς, νομικούς και τις αρμόδιες αρχές.
Η συνεργασία με την επιστήμη δεν αποτελεί έλλειψη πίστεως. Αποτελεί υπεύθυνη φροντίδα του ανθρώπινου προσώπου.
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και στη γλώσσα που χρησιμοποιούμε μέσα στην Εκκλησία.
Χριστιανικές έννοιες όπως η υπομονή, η συγχώρηση και η διατήρηση της οικογένειας δεν πρέπει ποτέ να χρησιμοποιούνται με τρόπο που εγκλωβίζει έναν άνθρωπο σε ένα κακοποιητικό περιβάλλον.
Η υπομονή δεν σημαίνει αποδοχή της κακοποίησης.
Η συγχώρηση δεν σημαίνει άρνηση της δικαιοσύνης.
Η διατήρηση της οικογένειας δεν μπορεί να σημαίνει διατήρηση του φόβου με κάθε κόστος.
Και η χριστιανική αγάπη δεν είναι παθητική ανοχή στο κακό.
Ο Απόστολος Παύλος περιγράφει την αγάπη με μία φράση εξαιρετικής θεολογικής δύναμης:
«Ἡ ἀγάπη οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς… οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ»
(Α΄ Κορ. 13, 5-6).
Εκεί όπου υπάρχει συστηματική ταπείνωση, τρομοκράτηση και βία, δεν μπορούμε να βαπτίζουμε την πραγματικότητα «αγάπη».
Ο χριστιανικός γάμος δεν είναι σχέση κυριαρχίας του ενός επάνω στον άλλον. Ο Απόστολος Παύλος, απευθυνόμενος στους άνδρες, θέτει ως μέτρο αγάπης την ίδια τη θυσιαστική αγάπη του Χριστού:
«Οἱ ἄνδρες, ἀγαπᾶτε τὰς γυναῖκας, καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς ἠγάπησε τὴν Ἐκκλησίαν»
(Εφ. 5,25).
Πρότυπο λοιπόν δεν είναι η εξουσία. Είναι ο Χριστός.
Και ο Χριστός δεν συντρίβει τον άνθρωπο. Τον ανασταίνει.
Η Εκκλησία μπορεί να κάνει ακόμη περισσότερα πριν εμφανιστεί μία κρίση.
Μία σύγχρονη ενορία μπορεί να οργανώνει ενημερωτικές συναντήσεις για γονείς και νέους, ομιλίες για τις υγιείς σχέσεις, συνεργασίες με κοινωνικούς λειτουργούς και ειδικούς ψυχικής υγείας, δράσεις πρόληψης και ενημέρωση για τις διαθέσιμες υπηρεσίες προστασίας.
Κυρίως, όμως, μπορεί να καλλιεργήσει μία κουλτούρα στην οποία ο άνθρωπος δεν θα φοβάται ότι θα στιγματιστεί αν μιλήσει.
Πρέπει να αλλάξουμε ακόμη και ορισμένες φράσεις που η κοινωνία επί χρόνια επαναλάμβανε:
Αντί για «κάνε υπομονή για τα παιδιά», να ρωτήσουμε: «Είσαι εσύ και τα παιδιά ασφαλείς;»
Αντί για «μην τα βγάζεις έξω από το σπίτι», να πούμε: «Μίλησε σε ανθρώπους που μπορούν να σε βοηθήσουν».
Αντί για «μήπως τον προκάλεσες;», να πούμε: «Κανείς δεν δικαιούται να ασκεί βία εναντίον σου».
Αντί για τη σιωπή, να προσφέρουμε παρουσία.
Τα τραύματα της ενδοοικογενειακής βίας μπορεί να είναι βαθιά. Μπορούν να επηρεάσουν το σώμα, την ψυχή, τις σχέσεις, την εμπιστοσύνη και ολόκληρη την εικόνα που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του.
Το τραύμα, όμως, δεν πρέπει να γίνει η ταυτότητα του ανθρώπου.
Υπάρχει θεραπεία. Υπάρχει επιστημονική βοήθεια. Υπάρχει κοινωνική υποστήριξη. Υπάρχει προστασία. Και για τον πιστό άνθρωπο υπάρχει συγχρόνως η πνευματική διάσταση της ελπίδας.
Η Εκκλησία δεν καλείται να πει στον τραυματισμένο άνθρωπο «ξέχασέ το» ούτε να πνευματικοποιήσει τον πόνο του.
Καλείται να σταθεί δίπλα του και να του θυμίσει ότι παραμένει πρόσωπο μοναδικής και ανεκτίμητης αξίας.
Εδώ συναντώνται η κοινωνική ευθύνη και η χριστιανική πίστη.
Η επιστήμη μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να επεξεργαστεί το τραύμα του.
Η κοινωνία να του εξασφαλίσει προστασία και δικαιώματα.
Η Πολιτεία να εφαρμόσει τον νόμο.
Και η Εκκλησία να του προσφέρει πνευματική συνοδεία, κοινότητα και ελπίδα.
Όχι ανταγωνιστικά, αλλά Συνεργατικά.
Η σιωπή δεν προστατεύει την οικογένεια
Η ενδοοικογενειακή βία μάς αναγκάζει τελικά να αναρωτηθούμε τι οικογένεια θέλουμε να υπερασπιστούμε.
Αν υπερασπιζόμαστε απλώς την εξωτερική εικόνα μιας οικογένειας, μπορεί να καταλήξουμε να κρύβουμε πίσω από κλειστές πόρτες τον ανθρώπινο πόνο.
Αν όμως υπερασπιζόμαστε πραγματικά την οικογένεια, τότε πρέπει πρώτα να υπερασπιστούμε τους ανθρώπους που την αποτελούν.
( Η οικογένεια δεν προστατεύεται με τη σιωπή.
Προστατεύεται με την αγάπη, τον σεβασμό, την αλήθεια και την ασφάλεια ).
Η κοινωνία οφείλει να μη στρέφει το βλέμμα αλλού.
Η Πολιτεία οφείλει να προστατεύει.
Η επιστημονική κοινότητα οφείλει να θεραπεύει και να υποστηρίζει.
Και η Εκκλησία οφείλει να βρίσκεται εκεί όπου πάντοτε καλείται να βρίσκεται: δίπλα στον πληγωμένο άνθρωπο.
Ο Χριστός δεν πέρασε αδιάφορος μπροστά από τον ανθρώπινο πόνο. Στάθηκε δίπλα στον περιφρονημένο, στον φοβισμένο, στον ασθενή, στον αδικημένο. Αποκατέστησε την αξία ανθρώπων τους οποίους η κοινωνία είχε περιθωριοποιήσει.
Αυτό αποτελεί και σήμερα μία ισχυρή ποιμαντική παρακαταθήκη.
Να δημιουργήσουμε οικογένειες όπου κανείς δεν φοβάται.
Ενορίες όπου κανείς δεν ντρέπεται να ζητήσει βοήθεια.
Κοινωνίες όπου κανένα παιδί δεν μαθαίνει ότι η βία είναι φυσιολογική.
Και μία Εκκλησία που, όταν κάποιος ψιθυρίζει «φοβάμαι», δεν του απαντά απλώς «κάνε υπομονή», αλλά στέκεται δίπλα του και του λέει:
«Δεν θα μείνεις μόνος απέναντι στον φόβο σου».
Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι αντικείμενο για να τον εξουσιάζουμε.
Είναι πρόσωπο για να το αγαπούμε.
Και όπου πραγματικά υπάρχει αγάπη, ο φόβος, η ταπείνωση και η βία δεν μπορούν να έχουν τον τελευταίο λόγο.