του Ιεροδιάκονου Π. Σεραφείμ Δεληκωστόπουλου
Θεολόγο – Κοινωνικό Λειτουργό – Εγκληματολόγο
Η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί μία από τις σοβαρότερες κοινωνικές πληγές της εποχής μας. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που δεν γνωρίζει κοινωνικά, οικονομικά ή μορφωτικά όρια. Εμφανίζεται σε κάθε κοινωνική τάξη, σε κάθε ηλικία και πολλές φορές παραμένει κρυμμένο πίσω από τους τοίχους ενός σπιτιού, εκεί όπου θα έπρεπε να κυριαρχούν η ασφάλεια, η αγάπη και η εμπιστοσύνη.
Στη σύγχρονη κοινωνία, όπου η τεχνολογική πρόοδος και η οικονομική ανάπτυξη συνυπάρχουν με την αποξένωση, την ανασφάλεια και την κρίση των ανθρώπινων σχέσεων, η ενδοοικογενειακή βία λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις. Η βία δεν περιορίζεται μόνο στη σωματική κακοποίηση. Είναι και η ψυχολογική, η λεκτική, η συναισθηματική, η οικονομική και η σεξουαλική βία. Συχνά, οι πληγές που δεν φαίνονται στα μάτια των ανθρώπων είναι βαθύτερες και δυσκολότερο να επουλωθούν.
Το τραγικότερο στοιχείο είναι ότι θύματα δεν είναι μόνο οι σύζυγοι ή οι σύντροφοι, αλλά και τα παιδιά, τα οποία μεγαλώνουν μέσα σε ένα περιβάλλον φόβου και ανασφάλειας. Ένα παιδί που γίνεται μάρτυρας βίας δεν είναι απλός θεατής· πληγώνεται ψυχικά, χάνει την αίσθηση της ασφάλειας και πολλές φορές μεταφέρει αυτά τα τραύματα στην ενήλικη ζωή του. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, όπου η βία αναπαράγεται από γενιά σε γενιά.
Οι αιτίες του φαινομένου:
Η ενδοοικογενειακή βία δεν γεννιέται ξαφνικά. Πίσω από αυτήν βρίσκονται πολλές και διαφορετικές αιτίες:
- η έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας,
- οι οικονομικές δυσκολίες,
- οι εξαρτήσεις από αλκοόλ ή ουσίες,
- οι ψυχικές διαταραχές όταν παραμένουν χωρίς θεραπεία,
- οι λανθασμένες αντιλήψεις περί εξουσίας και κυριαρχίας,
- η απουσία συναισθηματικής ωριμότητας,
- η έλλειψη πνευματικών αξιών.
Η βία αποτελεί στην ουσία αποτυχία του ανθρώπου να αγαπήσει πραγματικά. Εκεί όπου κυριαρχεί ο εγωισμός, η ζήλια, η κτητικότητα και η επιθυμία επιβολής, η αγάπη αντικαθίσταται από τον φόβο και τον έλεγχο.
Η αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας δεν αρχίζει όταν συμβεί το περιστατικό, αλλά πολύ νωρίτερα, μέσα από την πρόληψη.
Η κατά περίσταση πρόληψη σημαίνει ότι η κοινωνία οφείλει να εντοπίζει έγκαιρα τους παράγοντες κινδύνου και να παρεμβαίνει πριν η βία εκδηλωθεί ή επαναληφθεί.
Η πρόληψη περιλαμβάνει:
- Την εκπαίδευση των νέων στις υγιείς ανθρώπινες σχέσεις,
- Την καλλιέργεια της συναισθηματικής νοημοσύνης,
- Τη στήριξη των οικογενειών που αντιμετωπίζουν δυσκολίες,
- Την έγκαιρη ψυχοκοινωνική παρέμβαση,
- Τη συνεργασία κοινωνικών λειτουργών, ψυχολόγων, εκπαιδευτικών, αστυνομικών και εκκλησιαστικών φορέων.
Η πρόληψη σημαίνει επίσης να μάθουμε να αναγνωρίζουμε τα πρώτα σημάδια της κακοποιητικής συμπεριφοράς και να μη θεωρούμε ποτέ τη βία «οικογενειακή υπόθεση» που δεν αφορά τους άλλους. Η σιωπή συχνά γίνεται συνένοχη.
Η κοινωνία οφείλει να δημιουργεί ασφαλείς δομές υποστήριξης, όπου κάθε θύμα θα μπορεί να απευθυνθεί χωρίς φόβο και χωρίς ντροπή.
Το θύμα χρειάζεται:
- Προστασία,
- Ψυχολογική στήριξη,
- Κοινωνική υποστήριξη,
- Νομική προστασία,
- Ενδυνάμωση ώστε να μπορέσει να ξαναχτίσει τη ζωή του.
Η αντιμετώπιση απαιτεί επίσης εργασία και με τον θύτη, ώστε, όπου αυτό είναι εφικτό, να αναγνωρίσει την ευθύνη του, να λάβει την κατάλληλη θεραπευτική βοήθεια και να αποτραπεί η επανάληψη της βίας. Αυτό όμως δεν πρέπει ποτέ να γίνεται εις βάρος της ασφάλειας του θύματος.
Ο ρόλος της Εκκλησίας:
Μέσα σε αυτή τη δύσκολη πραγματικότητα, η Εκκλησία δεν παραμένει αδιάφορη. Η Εκκλησία δεν καλείται να καλύψει τη βία ούτε να δικαιολογήσει τον θύτη στο όνομα μιας λανθασμένης αντίληψης περί υπομονής.
Η Αγία Γραφή παρουσιάζει τον άνθρωπο ως εικόνα του Θεού. Κάθε μορφή βίας αποτελεί προσβολή αυτής της εικόνας. Ο Χριστός ποτέ δεν άσκησε βία· αντίθετα, θεράπευε τις πληγές των ανθρώπων, προστάτευε τους αδύναμους και στεκόταν δίπλα στους κατατρεγμένους.
Ο Απόστολος Παύλος διδάσκει:
«Οἱ ἄνδρες, ἀγαπᾶτε τὰς γυναῖκας, καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς ἠγάπησε τὴν Ἐκκλησίαν καὶ ἑαυτὸν παρέδωκεν ὑπὲρ αὐτῆς.»
Το πρότυπο του χριστιανικού γάμου είναι η θυσιαστική αγάπη και όχι η επιβολή. Η εξουσία δεν έχει θέση μέσα στην οικογένεια όταν καταργεί την αξιοπρέπεια του άλλου.
Η Εκκλησία καλείται:
- Να στηρίζει έμπρακτα τα θύματα,
- Να συνεργάζεται με κοινωνικές υπηρεσίες και ειδικούς επιστήμονες,
- Να καλλιεργεί κουλτούρα σεβασμού και ισότητας,
- Να προετοιμάζει σωστά τα νέα ζευγάρια για τον γάμο,
- Να ενισχύει την πνευματική ζωή των οικογενειών,
- Να μιλά ανοικτά για το πρόβλημα χωρίς φόβο ή προκαταλήψεις.
Η εξομολόγηση, η ποιμαντική φροντίδα και η πνευματική καθοδήγηση μπορούν να λειτουργήσουν θεραπευτικά, όμως δεν αντικαθιστούν την ανάγκη για ψυχολογική, κοινωνική ή νομική προστασία όταν υπάρχει κίνδυνος. Η συνεργασία Εκκλησίας και επιστημονικών φορέων αποτελεί ουσιαστική έκφραση αγάπης και ευθύνης.
Η οικογένεια ως σχολείο αγάπης
Η οικογένεια είναι το πρώτο σχολείο του ανθρώπου. Εκεί μαθαίνει να αγαπά, να συγχωρεί, να σέβεται, να επικοινωνεί. Όταν αυτά τα στοιχεία απουσιάζουν, η βία βρίσκει χώρο να αναπτυχθεί.
Η πρόληψη αρχίζει από την παιδική ηλικία, όταν οι γονείς διδάσκουν με το παράδειγμά τους τον διάλογο αντί της σύγκρουσης, τη συγχώρηση αντί της εκδίκησης και την ταπείνωση αντί του εγωισμού.
Η ενδοοικογενειακή βία δεν είναι ένα ιδιωτικό πρόβλημα· είναι κοινωνική, ηθική και πνευματική πρόκληση. Η αντιμετώπισή της απαιτεί τη συνεργασία Πολιτείας, επιστημονικής κοινότητας, σχολείου, οικογένειας και Εκκλησίας. Κανένας φορέας δεν μπορεί μόνος του να θεραπεύσει αυτή την πληγή.
Η Εκκλησία, παραμένοντας πιστή στο Ευαγγέλιο της αγάπης, γίνεται τόπος ελπίδας, προστασίας και θεραπείας για κάθε άνθρωπο που υποφέρει. Η αυθεντική χριστιανική ζωή δεν ανέχεται τη βία ούτε τη σιωπή απέναντί της· καλεί σε μετάνοια, δικαιοσύνη, αλήθεια και έμπρακτη αγάπη.
Όταν ο άνθρωπος ζει με κέντρο τον Χριστό, αναγνωρίζει στον άλλο όχι έναν αντίπαλο ή ένα αντικείμενο κυριαρχίας, αλλά έναν αδελφό, μια μοναδική εικόνα του Θεού. Εκεί όπου βασιλεύει αυτή η αγάπη, η βία δεν έχει θέση. Εκεί γεννιέται η πραγματική ειρήνη μέσα στην οικογένεια, στην κοινωνία και στην καρδιά του ανθρώπου.