Ο πρόεδρος της Diyanet, Safi Arpaguş, εκφώνησε το κήρυγμα και προεξήρχε της προσευχής της Παρασκευής, σε μια ημέρα κατά την οποία η Άγκυρα συνέδεσε ευθέως την Αγία Σοφία με την «τουρκική δικαιοσύνη», το «πνεύμα της κατάκτησης» και την ηγεσία του ισλαμικού κόσμου.
Σε κεντρικό βήμα προβολής της νεοοθωμανικής και πανισλαμικής αφήγησης της σημερινής Τουρκίας μετατράπηκε για ακόμη μία φορά η Αγία Σοφία. Την Παρασκευή 24 Ιουλίου 2026, ακριβώς έξι χρόνια μετά την πρώτη μουσουλμανική προσευχή που πραγματοποιήθηκε στον ναό ύστερα από τη μετατροπή του σε τέμενος, ο πρόεδρος της τουρκικής Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων, καθηγητής Safi Arpaguş, εκφώνησε τη χούτμπα και στη συνέχεια προεξήρχε της προσευχής της Παρασκευής.
Η ίδια η Diyanet ανακοίνωσε επίσημα ότι ο πρόεδρός της «εκφώνησε το κήρυγμα στην Αγία Σοφία – Μεγάλο Ιερό Τέμενος και στη συνέχεια τέλεσε την προσευχή της Παρασκευής». Δεν επρόκειτο, επομένως, για μια απλή παρουσία του επικεφαλής της τουρκικής θρησκευτικής διοίκησης, αλλά για μια πράξη με ιδιαίτερο θεσμικό και συμβολικό βάρος: ο ανώτατος θρησκευτικός αξιωματούχος της Τουρκίας ανέβηκε ο ίδιος στον άμβωνα της Αγίας Σοφίας και καθοδήγησε τους συγκεντρωμένους πιστούς. Η επίσημη ανάρτηση της Diyanet
Η Αγία Σοφία ως «πνευματικό φρούριο»
Το κήρυγμα της 24ης Ιουλίου, το οποίο είχε ως γενικό θέμα τον «Ισλαμικό Πολιτισμό», παρουσίαζε την Αγία Σοφία ως «σύμβολο της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης» και ως «πολύτιμη παρακαταθήκη των προγόνων» του τουρκικού έθνους.
Στο επίσημο κείμενο αναφέρεται ότι το μουσουλμανικό κάλεσμα για προσευχή που ακούγεται από την Αγία Σοφία αποτελεί, όπως και η Άλωση της Κωνσταντινούπολης, «διακήρυξη της δικαιοσύνης και της ευσπλαχνίας του ένδοξου έθνους μας προς ολόκληρη την οικουμένη».
Τα τεμένη περιγράφονται συγχρόνως ως «πνευματικά φρούρια», μέσα από τα οποία το τουρκικό έθνος συνδέεται με το παρελθόν και διαμορφώνει το μέλλον του. Η διατύπωση αυτή δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνείας. Η Αγία Σοφία δεν παρουσιάζεται μόνο ως χώρος λατρείας, αλλά ως φορέας εθνικής ισχύος, ιστορικής συνέχειας και πολιτικής αποστολής. Το επίσημο κείμενο του κηρύγματος της 24ης Ιουλίου
Την ίδια ημέρα, ο Safi Arpaguş συμμετείχε και στην επίσημη εκδήλωση με τίτλο «Το σύμβολο της Άλωσης, η καρδιά του πολιτισμού: Αγία Σοφία, ο ναός που διασχίζει τους αιώνες», την οποία διοργάνωσε η Διεύθυνση Επικοινωνίας της τουρκικής Προεδρίας.
Εκεί ο επικεφαλής της Diyanet προχώρησε ακόμη περισσότερο. Υποστήριξε ότι το κάλεσμα για προσευχή από τους μιναρέδες της Αγίας Σοφίας θα συμβάλει στην αναγέννηση των ισλαμικών κοινωνιών «με τη συνείδηση της κατάκτησης». Παρουσίασε, επίσης, την Τουρκία ως το έθνος στο οποίο εναποθέτουν τις ελπίδες τους οι «καταπιεσμένες γεωγραφίες» και μίλησε για την ανάγκη να ανατραφούν νέοι «Πορθητές» που θα κατευθύνουν το μέλλον.
Η συγκεκριμένη φρασεολογία δεν προέρχεται από έναν περιθωριακό πολιτικό ή έναν ανεξάρτητο θρησκευτικό παράγοντα. Προέρχεται από τον επικεφαλής ενός κρατικού οργανισμού, σε εκδήλωση της Προεδρίας της Τουρκικής Δημοκρατίας. Αποτελεί, συνεπώς, μέρος μιας θεσμικής και συνειδητά διαμορφωμένης κρατικής αφήγησης. Η ανακοίνωση της τουρκικής Προεδρίας Επικοινωνίας
Όχι απλώς μια μουσουλμανική προσευχή
Από ελληνική σκοπιά, το ζήτημα δεν είναι ότι μουσουλμάνοι πιστοί προσεύχονται σε έναν χώρο που η Τουρκία έχει χαρακτηρίσει τέμενος. Το πραγματικό ζήτημα είναι η συστηματική χρησιμοποίηση ενός κορυφαίου μνημείου της Ρωμιοσύνης και της Ορθοδοξίας ως πολιτικού συμβόλου της οθωμανικής κατάκτησης και της σύγχρονης τουρκικής ισχύος.
Η Αγία Σοφία δεν οικοδομήθηκε ως τέμενος, ούτε αποτελεί δημιούργημα του οθωμανικού πολιτισμού. Ο σημερινός ναός ανεγέρθηκε τον 6ο αιώνα, επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού, από τους Έλληνες αρχιτέκτονες Ανθέμιο από τις Τράλλεις και Ισίδωρο από τη Μίλητο. Εγκαινιάστηκε το 537 και επί σχεδόν εννέα αιώνες υπήρξε ο σημαντικότερος ναός της Κωνσταντινούπολης, το πνευματικό κέντρο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ένας από τους κορυφαίους τόπους αναφοράς της Ορθοδοξίας.
Αποτελεί, παράλληλα, μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, ενταγμένο από το 1985 στις Ιστορικές Περιοχές της Κωνσταντινούπολης. Η UNESCO τη χαρακτηρίζει μοναδικό αρχιτεκτονικό αριστούργημα της βυζαντινής περιόδου, το οποίο άσκησε τεράστια επιρροή τόσο στη χριστιανική όσο και στην ισλαμική αρχιτεκτονική. UNESCO – Ιστορικές Περιοχές της Κωνσταντινούπολης
Η αναγνώριση αυτής της ιστορίας δεν αναιρεί τις μεταγενέστερες οθωμανικές προσθήκες ούτε τους αιώνες κατά τους οποίους το κτίσμα χρησιμοποιήθηκε ως τέμενος. Απαιτεί, όμως, σεβασμό στη συνολική και πολυεπίπεδη ταυτότητα του μνημείου. Αυτό ακριβώς υπονόμευσε η απόφαση του 2020: αντί η Αγία Σοφία να λειτουργεί ως παγκόσμιο μνημείο συνάντησης πολιτισμών, μετατράπηκε σε εργαλείο εσωτερικής πολιτικής κινητοποίησης και επίδειξης κυριαρχίας.
Η UNESCO είχε εκφράσει τη βαθιά της λύπη για την αλλαγή του καθεστώτος, υπογραμμίζοντας ότι η απόφαση ελήφθη χωρίς προηγούμενο διάλογο και ότι η μουσειακή λειτουργία αντανακλούσε τον οικουμενικό χαρακτήρα της κληρονομιάς του μνημείου. Η ανακοίνωση της UNESCO για την Αγία Σοφία
Η ιστορία ως εργαλείο πολιτικής
Η Άγκυρα επιδιώκει να παρουσιάσει την οθωμανική κατάκτηση ως πράξη δικαιοσύνης και την επαναλειτουργία της Αγίας Σοφίας ως τεμένους ως αποκατάσταση μιας ιστορικής αδικίας. Στο πλαίσιο αυτό, η προγενέστερη χριστιανική και βυζαντινή ταυτότητα του μνημείου περνά στο περιθώριο. Η Άλωση μετατρέπεται σε μοναδικό σημείο αφετηρίας και η Αγία Σοφία αντιμετωπίζεται σαν να απέκτησε το πραγματικό της νόημα μόλις το 1453.
Η ιστορική πραγματικότητα είναι διαφορετική. Όταν ο Μωάμεθ Β΄ εισήλθε στον ναό, η Αγία Σοφία στεκόταν ήδη στην Κωνσταντινούπολη για περισσότερο από εννέα αιώνες. Ήταν το μέγα επίτευγμα του βυζαντινού πολιτισμού, πριν γίνει λάφυρο και σύμβολο της οθωμανικής νίκης.
Οι θρησκευτικές τελετές της 24ης Ιουλίου και η παράλληλη αναφορά του προέδρου της Diyanet στη «συνείδηση της κατάκτησης» δείχνουν ότι η τουρκική ηγεσία δεν επιθυμεί απλώς να διατηρήσει την Αγία Σοφία ως μουσουλμανικό τέμενος. Επιθυμεί να την καθιερώσει ως κεντρικό σύμβολο μιας αναγεννημένης Τουρκίας, η οποία αυτοπαρουσιάζεται ως κληρονόμος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και φυσικός ηγέτης των μουσουλμανικών λαών.
Η Ελλάδα δεν μπορεί να αντιμετωπίζει αυτή τη ρητορική σαν μια ασήμαντη θρησκευτική τελετουργία που αφορά αποκλειστικά το εσωτερικό της Τουρκίας. Χρειάζεται σταθερή, σοβαρή και διεθνώς τεκμηριωμένη υπενθύμιση ότι η Αγία Σοφία αποτελεί κορυφαίο δημιούργημα του βυζαντινού ελληνισμού, μνημείο της Ορθοδοξίας και κοινή κληρονομιά ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Ο σεβασμός στη θρησκευτική ελευθερία δεν προϋποθέτει τη σιωπηλή αποδοχή της ιστορικής παραχάραξης. Και η επιδίωξη ειρηνικών σχέσεων με την Τουρκία δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα οφείλει να παρακολουθεί αδιάφορα την Αγία Σοφία να μετατρέπεται σε σκηνικό εθνικιστικών τελετών και διακηρύξεων περί νέων «Πορθητών».